Czym jest insulinooporność?

Insulina jest hormonem peptydowym wydzielanym przez komórki beta wysepek Langerhansa w trzustce. Zadaniem insuliny jest utrzymanie prawidłowego poziom glukozy we krwi poprzez między innymi  wychwyt glukozy, regulację metabolizmu węglowodanów, lipidów i białek.

O insulinooporności mówimy wtedy, gdy regulacja ta zostaje zaburzona i pojawia się obniżenie wrażliwości komórek na insulinę.

Jakie są skutki insulinooporności?

Z IO wiąże się nadciśnienie, dyslipidemia, otyłość trzewna, hiperurykemia, podwyższone markery stanu zapalnego, dysfunkcja śródbłonka, a insulinooporność jest po prostu składową zespołu metabolicznego. Jedną z ,,najgorszych” konsekwencji IO jest pojawienie się cukrzycy typu II, do którego prowadzi nie leczenie insulinooporności.

Rozwój insulinooporności zazwyczaj powoduje kompensacyjny wzrost endogennej produkcji insuliny. Podwyższony poziom endogennej insuliny, hormonu anabolicznego, jest związany z opornością na insulinę i powoduje przyrost masy ciała, co z kolei zaostrza insulinooporność. Ten błędny cykl trwa do momentu, w którym aktywność komórek beta trzustki nie będzie mogła już sprostać swoim zadaniom.

Istnieje też IO tzw. genetyczna, ale o tym za chwilę.

UWAŻAJ NA TE CZYNNIKI! 

Wśród przyczyn nabytej insulinooporności wyróżniamy:

– > nadmiar dysfunkcyjnej tkanki tłuszczowej (i jest to najważniejsza rzecz, jaką trzeba zapamiętać!)

– > starzenie się i wiek

– > brak aktywności fizycznej (często nieuchronnie związany z pierwszym myślnikiem – widzicie już błędne koło?)

– > nieprawidłowe żywienie (kolejny element błędnego koła)

– >stosowane leki (glukokortykoidy, leki przeciwadrenergiczne, inhibitory proteazy, atypowe leki przeciwpsychotyczne)

– >zwiększone spożycie sodu (co jest bardzo ciekawe i może być tematem na kolejny, osobny artykuł)

– > lipotoksyczność związana z nadmiarem krążących wolnych kwasów tłuszczowych

Mówiąc o kwestiach dziedzicznych i genetycznych:

-dystrofia miotoniczna

– zespół Alstoma

– zespół Rabsona-Mendenhall

– zespół Wernera

 – lipodystrofia

– PCOS

 

 

Różne RODZAJE insulinooporności

Mówiąc o insulinooporności należy pamiętać, że jest to jednostka chorobowa, która ma różne rodzaje.

 Możemy mówić o insulinooporności:

– pre-receptorowej

– receptorowej

– post-receptorowej

Insulinooporność przedreceptorowa związana jest z wadą samej insuliny – stosując bardzo popularne porównanie klucza (insuliny) i zamka (receptorów), to w tym przypadku wadliwy jest właśnie klucz, a nie zamek. Leczeniem tutaj jest nie tylko dieta i żywienie, ale właśnie podawanie insuliny o prawidłowej budowie. 

Drugi rodzaj: insulinooporność receptorowa, to właśnie wadliwa budowa zamka (receptorów), sama insulina jest w porządku. Ten rodzaj IO również jest kwestią genetyczną. 

Rodzaj insulinooporności, z którą jako dietetyk spotykam się najczęściej to właśnie insulinooporność post-receptorowa związana ze stanem zapalnym i nadwyżką energetyczną (oraz nadmiarem tkanki tłuszczowej). 

Dlaczego mówi się, że tkanka tłuszczowa w okolicy brzucha i pasa świadczy o insulinooporności?

Choć nie jest to żadne narzędzie diagnostyczne, literatura naukowa wysuwa co do tego cztery hipotezy. Jedną z możliwości jest to, że sam tłuszcz trzewny jest z natury diabetogenny. Wydziela adipokiny, które upośledzają wrażliwość na insulinę w tkankach, takich jak wątroba i mięśnie. Inną możliwością jest to, że nagromadzenie tłuszczu trzewnego jest wskaźnikiem kumulacji lipidów i lipotoksyczności, które występują równolegle w wątrobie i mięśniach, powodując insulinooporność w tych tkankach. Trzecia możliwość polega na tym, że trzewna tkanka tłuszczowa akumuluje makrofagi, które uwalniają zapalne cytokiny, co może upośledzać wrażliwość na insulinę. Czwarta możliwość to taka, w której lipotoksyczność w tkankach obwodowych i wytwarzanie trzewnej tkanki tłuszczowej przyczynia się do ogólnej oporności na insulinę.

Odpowiedź insuliny na glukozę

U osób zdrowych odpowiedź trzustki na insulinę jest dwufazowa. Dożylne podanie glukozy wiąże się z szybką „pierwszą fazą” uwalniania insuliny w ciągu 1 minuty, osiągając maksymalną wartość w około 3-5 min. i trwającą około 10 minut. Z kolei początek „drugiej fazy” sekrecji insuliny rozpoczyna się krótko po piku glukozy i obserwowany jest tak długo, ile wynosi okres podniesionego stężenia glukozy. Pierwsza faza wydzielanie insuliny oznacza uwalnianie insuliny już zsyntetyzowanej,  a druga faza wiąże się z wydzielaniem zarówno insuliny przechowywanej, jak i nowo syntetyzowanej.

I oczywiście – jeśli mówimy o odpowiedzi insuliny na glukozę, którą przyjmujemy ,,normalnie” – czyli po prostu doustnie, to tutaj odpowiedź ta będzie różna. W grę wchodzą czynniki takie jak opróżnianie żołądka, co ma wpływ na wchłanianie glukozy, hormony żołądkowo-jelitowe i inne układy.

Posiłki białkowo-tłuszczowe, jako odpowiedź na insulinooporność…

Schemat takich posiłków zdawał się być złotym standardem, świętym Graalem dietetyki, niemal uniwersalną zasadą, po czasie niemal już dla wszystkich: dla chorych, dla zdrowych, dla trenujących i dla otyłych… Nie raz można było spotkać się z ostrą krytyką lub przynajmniej ze sporym zdziwieniem wobec osób, które mając zdiagnozowaną insulinooporność, pokazywały jak normalnie zajadają posiłek, w którym były węglowodany.

Tymczasem – badania pokazują, że spożycie aminokwasów (czyli białka) również stymuluje wydzielanie insuliny, a także hormonu wzrostu i glukagonu.

Z kolei w przypadku tłuszczu – niezestryfikowane kwasy tłuszczowe pochodzą z pożywienia, wątroby lub są syntezowane w komórkach tłuszczowych, jelicie cienkim i wątrobie z nadmiaru węglowodanów. Ich obecność nie tylko obniża wrażliwość na insulinę ale również może modyfikować stymulowane glukozą wydzielanie insuliny.

Należy oczywiście podkreślić, że spożycie tłuszczów wpływa na modyfikację odpowiedzi insuliny na glukozę poprzez spowolnienie opróżniania żołądka.

Zalecenia żywieniowe w insulinooporności

Jako pierwszorzędową i najważniejszą rzecz, którą obieramy za cel jest: spadek masy ciała u pacjentów z nadwagą / otyłością.

Dalej, w pracy z pacjentami stosuję ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych. Ich maksymalna ilość wynosić powinna 10% wartości energetycznej diety, w praktyce bardzo często udaje nam się osiągać nawet poniżej 7% kwasów tłuszczowych nasyconych w diecie.

Jeśli chodzi o podaż białka, to u osób, które nie mają problemów i chorób nerek, można brać pod uwagę zwiększenie podaży białka (15-20% wartości energetycznej diety – w praktyce najlepiej jednak brać również pod uwagę podaż białka w gramach na kg/ m.c)

Dieta z niskim IG, a leczenie insulinooporności?

Tak naprawdę, stosowanie produktów z niskim indeksem glikemicznym, przynosi jedynie MINIMALNE korzyści jeśli chodzi o normowanie glikemii u osób insulinoopornych. (ADA. Standards of medical care in diabetes. Diabetes Care. 2011)

Krąży bardzo mylne obiegowe przekonanie, że ścisła kontrola IG i wykluczenie z diety m.in. owoców są koniecznością u insulinoopornych.

Prowadząc diety osób z tą przypadłością, jak najbardziej jest w nich miejsce na owoce. Pamiętajmy, że dużo istotniejszy będzie całkowity ŁADUNEK glikemiczny posiłku, aniżeli indeks pojedynczych źródeł węglowodanów. No chyba, że spożywamy całką miskę suchego ryżu lub makaronu… To jednak w insulinooporności (i nie tylko :)) odradzam. Posiłki zbilansowane w białko, tłuszcz, odpowiednią ilość węglowodanów i ilości poszczególnych źródeł węglowodanów w posiłku są kluczem do sukcesu.

Są jednak badania, które pokazują, że stosowanie diety z niskim IG poprawia wrażliwość na insulinę, zmniejsza ryzyko wystąpienia zespołu metabolicznego, chorób sercowo naczyniowych czy zaburzeń lipidogramu.

ALE! Nie da się wyizolować jednego tylko czynnika jakim jest sam IG  w kontekście poprawy insulinowrażliwości i zwraca się uwagę raczej na to, że może być to powiązane z większą ilością błonnika, który jak wiadomo, znajduje się we węglowodanach złożonych (o niskim IG) w większej ilości.

Podobnie wygląda kwestia stosowania diety niskowęglowodanowej w insulinooporności – oczywiście dużo zależy indywidualnie od pacjenta (historii choroby, preferencji, wyników badań), ale dieta wysokowęglowodanowa (przez co rozumie się już ilości od 40% węglowodanów w diecie, ale umownie przyjmijmy to 50% 😉 ) jak najbardziej może być w IO stosowana. 

 

Podsumowując:

W insulinooporności powinniśmy dążyć przede wszystkim do utraty nadmiaru tkanki tłuszczowej. Rewelacyjne efekty przyniesie regularna i odpowiednio zaplanowana aktywność fizyczna (może interesuje Was post na temat treningu w insulinooporności? Dajcie znać!). Podstawą będzie oczywiście odpowiednia kaloryczność diety, rozkład makroskładników i idąc dalej – ich źródła, które będą całościowo komponować odpowiednią dla osoby z IO dietę. W żywieniu istotną rolą pełnić będzie ograniczenie kwasów tłuszczowych nasyconych, wysoka podaż kwasów tłuszczowych jednonienasyconych (oliwa z oliwek, awokado), substancji antyzapalnych (antyoksydanty, witamina C, E itd.) oraz odpowiednia, być może nieco wyższa podaż białka. Ciekawym rozwiązaniem może być też wprowadzenie modelu diety śródziemnomorskiej. 

Bibliografia:

Frost GS, Brynes AE, Dhillo WS, Bloom SR, McBurney MI. The effects of fiber enrichment of pasta and fat content on gastric emptying, GLP-1, glucose, and insulin responses to a meal. Eur J Clin Nutr. 2003;57:293–8. 

Gisela Wilcox. Insulin and Insulin Resistance. Clin Biochem Rev. 2005 May; 26(2): 19–39.

Andrew M. Freeman; Nicholas Pennings. Insulin Resistance, 2018.

Martin O. Weickert. Nutritional Modulation of Insulin Resistance. Scientifica (Cairo). 2012; 2012: 424780.

Frost GLeeds ATrew GMargara RDornhorst A.Insulin sensitivity in women at risk of coronary heart disease and the effect of a low glycemic diet. Metabolism. 1998 Oct;47(10):1245-51.

Weickert MO. What dietary modification best improves insulin sensitivity and why? Clin Endocrinol (Oxf). 2012 Oct;77(4):508-12.

 ADA. Standards of medical care in diabetes. Diabetes Care. 2011

Olga T. Hardy,Michael P. Czech,and Silvia Corvera. What causes the insulin resistance underlying obesity? Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes. 2012 Apr; 19(2): 81–87.

Może Ciebie jeszcze zainteresować:

5 przepisów na fit śniadania na słodko

Wakacje na diecie – jak nie przytyć i spędzić urlop bez stresu?

Lato to czas korzystania z jego uroków: plażowanie, relaks, cudowna pogoda. A przynajmniej w teorii tak być powinno. Czasem jednak…

Dieta wegańska w sporcie

Wokół diety wegańskiej krąży wiele kontrowersji, a raczej krążyło – dziś wiemy już, że pod warunkiem ODPOWIEDNIEGO ZBILANSOWANIA I SUPLEMENTACJI…